Warunkiem zmniejszenia narażenia chorego dziecka na czynniki zaostrzające chorobę jest edukacja dziecka i jego rodziców. Wśród czynników uważanych za mające wpływ na stan skóry w AZS pod uwagę bierze się zarówno działanie substancji drażniących czy alergenów, jak również zakażenie skóry oraz stres.

Czynniki emocjonalne u dzieci z AZS odgrywają istotną rolę w zaostrzeniu choroby. Lęk, gniew i agresja to uczucia często obserwowane u dzieci z AZS. Związane są zwykle z nasileniem świądu. Następowe drapanie się jest reakcją na stres, frustrację, zmartwienia lub inne przykre doświadczenia. W niektórych przypadkach drapanie się przynosi ulgę lub staje się nawykiem emocjonalnym.

Jeżeli stwierdzi się u chorego problemy emocjonalne lub psychiczne utrudniające leczenie, należy zwrócić się o pomoc do psychologa. Szczególnie dobrych efektów kontaktu z psychologiem można spodziewać się u młodzieży i młodych dorosłych, którzy maja przeświadczenie, że choroba skóry ich oszpeca. Poprawę, zwłaszcza u chorych wykazujących nawykowe drapanie, mogą przynieść techniki relaksacyjne, behawioralne lub biofeedback.

Drapanie się odgrywa istotną rolę w rozwoju zmian skórnych w AZS i dlatego opanowanie świądu jest niezwykle ważnym elementem leczenia. Należy pamiętać, że do nasilenia świądu mogą przyczyniać się zarówno czynniki zewnętrzne, jak i wewnątrzpochodne. Wśród czynników zewnętrznych należy wymienić:

• temperaturę otoczenia,
• rodzaj odzieży noszonej przez chorego,
• stosowane mydła, proszki i płyny do prania
• kosmetyki i inne alergeny z otoczenia pacjenta.

Suchość skóry w miesiącach zimowych wiąże się z uszkodzeniem bariery tworzonej przez warstwę rogową naskórka, co zwiększa podatność na czynniki drażniące i nasila świąd. Pocenie się podczas ciepłych i wilgotnych miesięcy również może wyzwalać świąd.

Zalecenia dotyczące warunków życia powinny obejmować zatem regulację temperatury i wilgotności powietrza, aby uniknąć dolegliwości związanych zarówno z niską temperaturą, jak i gorącem, wilgotnością i nadmiernym poceniem się. Klimatyzacja pomieszczeń podczas miesięcy letnich pozwala utrzymać optymalną dla chorego temperaturę otoczenie i wyeliminować nadmierną wilgotność. Natomiast zimą nawilżacz powietrza pomoże zwiększyć względną wilgotność w pomieszczeniu, co zapobiegnie nadmiernemu wysuszeniu skóry.

Jednym z celów leczenia dzieci z AZS jest umożliwienie im normalnej aktywności życiowej. Niektóre dyscypliny sportowe, takie jak pływanie, są lepiej tolerowane niż te, które powodują intensywne pocenie się, narażają na kontakt fizyczny z przeciwnikiem lub wymagają noszenie ciężkiej odzieży czy ekwipunku. Należy jednak pamiętać, żeby spłukać chlor i nawilżyć skórę natychmiast po wyjściu z basenu.

Mimo, że u niektórych chorych na AZS promienie ultrafioletowe działają korzystnie, lepiej każdemu pacjentowi zalecić preparaty z filtrami przeciwsłonecznymi. Należy jednak dobierać je starannie, ponieważ środki te mogą wywoływać podrażnienie skóry. Dłuższa ekspozycja skóry na słońce prowadzi do utraty wody lub do przegrzania i nadmiernego pocenia, przez co działa drażniąco niezależnie od samego oparzenia słonecznego.

Chorzy na AZS mają również szczególne wymagania, co do używanej odzieży. Zwykle nie tolerują wełnianych tkanin, które drażnią skórę i dlatego zalecane są materiały z włókien naturalnych (bawełna) pozbawione syntetycznych dodatków. Należy unikać noszenia ciasnych, przylegających ubrań. Mając na uwadze fakt, iż nasilenie zmian skórnych oraz świądu może być wywołane przez mydła i inne substancje rozpuszczające tłuszcz zawarte w płynach do kąpieli czy proszkach do prania, odzież chorych na AZS wymaga dwukrotnego płukania po zakończeniu prania.

Wśród alergenów z otoczenia chorego mogących wywierać niekorzystny wpływ na stan skóry należy uwzględnić zarówno alergeny kontaktowe, jak i inhalacyjne. Pomocne bywają zabiegi ograniczające populację roztoczy kurzu domowego i eliminujące sierść zwierząt z otoczenia dziecka. U niektórych dzieci obserwuje się związek nasilenia zmian skórnych ze spożywanymi alergenami pokarmowymi. Najczęstszymi czynnikami prowokującymi chorobę w wieku dziecięcym są mleko krowie i jaja kurze.

Eliminowanie szkodliwych pokarmów z diety może początkowo dać zachęcające wyniki, jednak długotrwałe skutki takiego leczenia dietetycznego często rozczarowują. Istotną rolę odgrywa natomiast profilaktyka polegająca na wyłącznym karmieniu piersią do 6 miesiąca życia, co jak wykazały badania, nie zapobieganiu wystąpieniu AZS, ale znamiennie opóźnia pojawienie się zmian skórnych. U starszych niemowląt i dzieci, u których nie obserwuje się ewidentnego związku między określonym rodzajem pokarmów a występowaniem zmian skórnych, stosowanie restrykcyjnej diety nie jest wskazane, gdyż może prowadzić do niedoborów żywieniowych. Uzasadniona wydaje się sugestia, że u niektórych chorych korzystne może być uzupełnianie diety niezbędnymi kwasami tłuszczowymi (np. olejkiem z wiesiołka).

U większości chorych na AZS skóra jest sucha, co przyczynia się do nasilenia zmian skórnych i świądu. Powstające mikropęknięcia i szczeliny naskórka stanowią wrota dla drobnoustrojów, substancji drażniących i alergenów. Dlatego jednym z najważniejszych aspektów terapii jest nawodnienie warstwy rogowej naskórka. W ten sposób przywraca się jego funkcje jako naturalnej bariery, co jest podstawą skuteczności dalszego postępowania terapeutycznego i pozwala zminimalizować szkodliwy wpływ środowiska zewnętrznego na skórę.

Znaczną ulgę przynoszą umiarkowanie ciepłe kąpiele, z dodatkiem preparatów nawilżających i natłuszczających (emolientów), po których nakłada się na skórę środki zmiękczające, zatrzymujące wilgoć. Dodatek płatków owsianych lub sody oczyszczonej do kąpieli w pewnych przypadkach wzmaga działanie przeciwświądowe, ale nie zwiększa wchłaniania wody przez skórę. Wśród preparatów pielęgnacyjnych szczególne znaczenie mają te, które w składzie zawierają 5-10% mocznik, utrzymujący odpowiednie nawilżenie. Zalecane są również kąpiele lecznicze z dodatkiem czy to olejów naturalnych, czy mineralnych lub kąpiele osłaniające, np. kąpiel krochmalowa.

Głównym zadaniem preparatów nawilżających dodawanych do kąpieli jest przywrócenie naturalnej lipofilnej bariery skóry. U pacjentów z AZS stosowane mogą być również hydrofobowe mleczka, które doskonale oczyszczają skórę i jednocześnie nie wykazują właściwości drażniących. Jeśli chory preferuje mydło, to powinno być ono bardzo łagodne i pozbawione środków zapachowych. Ważne z punktu widzenia pielęgnacji jest używanie dermokosmetyków o pH 5,5, bez substancji o potencjalnie alergizującym i drażniącym działaniu, które wspomagają odtworzenie kwaśnego lipidowego płaszcza skóry.

Po kąpieli skórę należy bardzo delikatnie wycierać, aby nie spowodować jej podrażnienia. W ciągu najdalej 3 minut po kąpieli należy nałożyć środek nawilżający ( zawierający leki lub nie). Środki nawilżające są dostępne w postaci lotionów, kremów i maści. W zależności od konsystencji preparaty mają różne właściwości nawilżające i czas działania. Należy pamiętać, że niektóre lotiony zawierające wodę wysuszają skórę na skutek parowania, a lotiony zawierające alkohol powodują pieczenie, gdy dostana się na skórę zmienioną chorobowo. Stosowanie preparatów skutecznie zmiękczających skórę oraz jej odpowiednie nawadnianie umożliwia zmniejszenie dawki lub całkowite odstawienie kortykosteroidów, i jest przydatne zarówno w profilaktyce, jak i w leczeniu podtrzymującym.

Skuteczne leczenie atopowego zapalenia skóry (AZS) wymaga zatem systematycznego wielokierunkowego postępowania obejmującego edukację chorego i rodziców oraz odpowiednie nawodnienie skóry, stosowanie środków zmiękczających i preparatów leczniczych zarówno o działaniu miejscowym jak i ogólnym.

BIBLIOGRAFIA:

1. „Rozpoznanie i leczenie atopowego zapalenia skóry” Stanowisko American Academy of Allergy, Asthma and Immunology, American College of Allergy, Asthma and Immunology oraz Joint Council of Allergy, Asthma and Immunology, Medycyna Praktyczna Pediatria, 1(1) luty 1999
2. Keith A. Knoell, Kenneth E. Greer „Atopowe zapalenie skóry“, Pediatria po Dyplomie, Wydanie Polskie, Vol.3 Nr.3 czerwiec 1999
3. W.Gliński, J.Kruszewski, W.Silny, R.Kurzawa, M.Czarnecka-Operacz, E.Baran, J.Szepietowski „Postępowanie diagnostyczno – profilaktyczno – lecznicze w atopowym zapaleniu skóry. Konsensus grypy roboczej specjalistów krajowych ds. dermatologii i wenerologii oraz alergologii” Postępy Dermatologii i Alergologii 6, grudzień 2004.
4. J. O. Warner, W. F. Jackson “Choroby alergiczne u dzieci” Atlas, Medycyna Praktyczna, Kraków, 1997.